Artificiële intelligentie maakt het vandaag mogelijk om beelden en stemmen te manipuleren op een manier die nauwelijks nog van echt te onderscheiden is. Deepfakes, levensecht nagemaakte audio- of videobeelden, worden steeds vaker gebruikt om mensen te misleiden of schade te berokkenen.
De Europese AI-verordening, die op vandaag slechts gedeeltelijk in werking is getreden, definieert “deepfakes” als door AI gegenereerd of gemanipuleerd materiaal dat sterk lijkt op echte personen of gebeurtenissen, en dat iemand ten onrechte als echt zou kunnen aanzien. [1]
Op dit moment bestaat er in de Europese Unie bovendien geen verplichting om duidelijk mee te delen dat audio- of videomateriaal door AI werd gegenereerd.[2]
Het fenomeen groeit razendsnel. Waar er in 2023 nog ongeveer 500.000 deepfakes circuleerden, zal dat aantal tegen 2025 vermoedelijk oplopen tot meer dan 8 miljoen. Europol verwacht dat tegen 2026 tot 90% van alle online inhoud synthetisch gegenereerd zal zijn.[3]
Stap 1: Verzamel zo veel mogelijk bewijs
Wanneer u geconfronteerd wordt met een deepfake, is de reflex om het filmpje zo snel mogelijk offline te krijgen begrijpelijk. Toch is het belangrijk om eerst en vooral het bewijs veilig te stellen.
Verwijder niets, reageer niet publiek en leg alles vast. Maak schermafbeeldingen van het profiel, de post en de reacties, noteer gebruikersnamen en bewaar de links. Download het filmpje of de afbeelding en documenteer de datum en tijd. Hoe meer context u bewaart, hoe sterker u later staat. In ernstige gevallen kunt u een gerechtsdeurwaarder of IT-forensisch expert inschakelen om ook de metadata (de technische data achterliggend aan een foto) vast te leggen.
Stap 2: Meld het incident bij de betrokken platformen
Vervolgens meldt u de deepfake via het officiële meldkanaal van het platform (Facebook, Instagram, TikTok…). Onder de Digitaledienstenverordening[4] zijn sociale media verplicht om meldpunten te voorzien om illegale inhoud te verwijderen, zoals de niet-consensuele verspreiding van intieme beelden of online belaging.
Een platform is niet automatisch verplicht om een post te verwijderen, maar het moet wel kunnen aantonen dat het uw melding ernstig onderzocht heeft en gepaste maatregelen nam. Door te melden, creëert u bovendien een spoor dat later als bewijs kan dienen. Als u het niet eens bent met de manier waarop het platform reageert, kunt u via de interne beroepsprocedure bezwaar indienen.
Stap 3: Dien zo snel mogelijk klacht in bij de politie
Wacht intussen niet af, maar dien zo snel mogelijk een klacht in bij de politie. Een onmiddellijke klacht ter plaatse is doorgaans effectiever dan tijd verliezen met een uitgebreide geschreven klacht bij het parket of een burgerlijke partijstelling bij de onderzoeksrechter; die kunnen uiteraard later nog, maar snelheid is in dit stadium essentieel. Afhankelijk van de feiten kunnen verschillende misdrijven aan de orde zijn, zoals laster en eerroof, (elektronische) belaging, informaticavalsheid, of de niet-toegestane verspreiding van seksueel getinte beelden. Daarnaast kan het ook gaan om een schending van uw privacyrechten of een inbreuk op de regels inzake gegevensbescherming.
Bezorg de politie uw volledig dossier: de schermafbeeldingen, links, kopieën van de beelden en het bewijs dat u het platform hebt verwittigd. Hoe vollediger uw informatie, hoe sneller en doeltreffender het onderzoek kan verlopen.
Stap 4: Overweeg civielrechtelijke stappen
Parallel aan de strafrechtelijke weg kunt u ook civielrechtelijk optreden. Zo kunt u via een stakingsvordering eisen dat de verspreiding onmiddellijk stopt, zowel tegen de dader als, in bepaalde gevallen, tegen het platform zelf. Daarnaast kunt u klacht indienen bij de Gegevensbeschermingsautoriteit, die bevoegd is om onderzoeken te voeren en sancties op te leggen.
De grootste uitdaging: wie zit erachter?
De moeilijkste stap in een deepfakedossier is vaak de identificatie van de dader. Veel accounts zijn anoniem of gebruiken buitenlandse servers. Toch is dat geen reden om niets te doen. Hoe sneller u reageert en hoe zorgvuldiger u bewijs verzamelt, hoe groter de kans dat het materiaal wordt verwijderd, de verspreiding stopt en de dader geïdentificeerd kan worden.
Elke zaak is anders. Soms volstaat een melding bij het platform, soms is snelle tussenkomst van politie of rechter noodzakelijk. In alle gevallen geldt: tijd is cruciaal. Snel handelen kan het verschil betekenen tussen beperkte reputatieschade en een langdurig aanslepende procedurestrijd.
Het team van VS Advocaten staat klaar om u hierin bij te staan, van de eerste vaststellingen en platformmelding tot en met de strafrechtelijke en burgerlijke stappen die nodig zijn om uw rechten te beschermen en uw reputatie te herstellen.
[1] Art. 3(60) Verordening (EU) 2024/1689 van het Europees Parlement en de Raad van 13 juni 2024 tot vaststelling van geharmoniseerde regels betreffende artificiële intelligentie (“AI-Verordening”): “door AI gegenereerd of gemanipuleerd beeld-, audio- of videomateriaal dat een gelijkenis vertoont met bestaande personen, voorwerpen, plaatsen, entiteiten of gebeurtenissen, en door een persoon ten onrechte voor authentiek of waarheidsgetrouw zou worden aangezien.”
[2] De Europese AI-verordening voorziet wel in een transparantieverplichting voor zogenaamd synthetisch gegenereerde content, maar deze verplichting treedt pas in werking op 2 augustus 2026. Vanaf dat moment moeten personen of ondernemingen die AI-gegenereerd beeld- of audiomateriaal publiceren, dit uitdrukkelijk en zichtbaar als zodanig labelen.
Die regel beoogt de gemiddelde gebruiker beter te beschermen en de verspreiding van misleidende maar niet noodzakelijk criminele deepfakes aan banden te leggen. Voor kwaadwillige actoren die deepfakes bewust gebruiken om te misleiden, te chanteren of anderszins schade toe te brengen zal deze verplichting geen rem vormen (Art 50 j. 113 AI-Verordening).
[3] Zie Interpol Report, “Beyond Illusions – unmasking the threat of synthetic media for law enforcement”, Juni 2024, 7.
[4] Art. 16 Verordening (EU) 2022/2065 19 oktober 2022 betreffende een eengemaakte markt voor digitale diensten en tot wijziging van Richtlijn 2000/31/EG (“Digitaledienstenverordening”).